तिथी क्षय आणि तिथी वृद्धी म्हणजे काय? सणाच्या तारखेत संभ्रम का होतो?

तिथी आणि दिवस यांचा मेळ का बसत नाही?

इंग्रजी कॅलेंडरचा दिवस मध्यरात्री बदलतो. पण तिथी चंद्र आणि सूर्य यांच्यातील अंतरावर ठरते, त्यामुळे तिथी दिवसाच्या कोणत्याही क्षणी सुरू किंवा संपू शकते. एका तिथीचा कालावधी साधारण २० ते २६ तासांदरम्यान बदलतो, तर दिवस (सूर्योदय ते सूर्योदय) सुमारे २४ तासांचा असतो. म्हणून तिथी आणि दिवस यांचा मेळ नेहमी बसत नाही.

तिथी वृद्धी

जेव्हा एखादी तिथी दोन सूर्योदयांना स्पर्श करते, म्हणजे एक सूर्योदय आणि पुढचा सूर्योदय दोन्ही तिच्या कालावधीत येतात, तेव्हा ती तिथी लागोपाठ दोन दिवस सूर्योदयाला असते. याला तिथी वृद्धी म्हणतात. अशा वेळी एकाच तिथीचा सण कोणत्या दिवशी करायचा हा प्रश्न येतो.

तिथी क्षय

याउलट, जेव्हा एखादी तिथी एका सूर्योदयानंतर सुरू होऊन पुढच्या सूर्योदयापूर्वी संपते, तेव्हा कोणत्याही सूर्योदयाला ती तिथी चालू नसते. या तिथीचा क्षय झाला असे म्हणतात. पंचांगात त्या दिवसाला ही तिथी स्वतंत्रपणे दिसत नाही, पण ती आदल्या दिवशी सुरू होऊन संपलेली असते.

सणाचा दिवस कसा ठरतो?

प्रत्येक सणासाठी शास्त्रात वेगळा नियम सांगितलेला आहे. काही सण तिथी सूर्योदयाला असावी लागते, काही सणांसाठी मध्यान्ह काळ, प्रदोष काळ (सूर्यास्तानंतरचा काळ) किंवा मध्यरात्रीच्या काळातील तिथी पाहिली जाते. उदाहरणार्थ, लक्ष्मीपूजन प्रदोष काळातील अमावस्येवर अवलंबून असते, तर महाशिवरात्री निशीथ काळातील तिथीवर.

म्हणूनच दोन वेगवेगळ्या पंचांगांत किंवा दोन वेगळ्या गावांसाठी एका सणाची तारीख वेगळी दिसू शकते. यात कोणतेही पंचांग चुकीचे असेलच असे नाही; नियम किंवा गणनेची पद्धत वेगळी असू शकते.

सामान्य माणसाने काय करावे?

• आपल्या गावाचे पंचांग पाहा, कारण सूर्योदयाची वेळ गावानुसार थोडी बदलते.
• सणाच्या तिथीच्या सुरुवातीची आणि शेवटची वेळ तपासा, फक्त तारीख नाही.
• तुमच्या घरातील पारंपरिक पद्धत किंवा गुरुजींचा सल्ला याला प्राधान्य द्या.
• तारखेत संभ्रम असेल तर कुटुंबातील जाणकारांना आणि आपल्या स्थानिक पुरोहितांना विचारा.

एक काल्पनिक उदाहरण

समजा शुक्रवारी सूर्योदय सकाळी ६:३० आहे आणि चतुर्थी तिथी सकाळी ६:२० ला सुरू होऊन शनिवारी सकाळी ६:४० ला संपते. तर शुक्रवारी आणि शनिवारी दोन्ही सूर्योदयांना चतुर्थी आहे. ही तिथी वृद्धी झाली. आता उलट, समजा पंचमी शुक्रवारी सकाळी ८:०० ला सुरू होऊन शनिवारी सकाळी ६:०० ला संपते. तर पंचमी कोणत्याही सूर्योदयाला नाही आणि तिचा क्षय होतो. ही दोन्ही उदाहरणे समजून घेण्यासाठी आहेत; खरी वेळ पंचांगात पाहावी.

सणांचे वेगवेगळे नियम

वेगवेगळ्या सणांसाठी तिथी कोणत्या वेळी असावी याचा नियम वेगळा असतो. काही उदाहरणे:

• गणेश चतुर्थी: मध्यान्ह काळी चतुर्थी असावी.
• रामनवमी: मध्यान्ह काळी नवमी असावी.
• लक्ष्मीपूजन: प्रदोष काळी अमावस्या असावी.
• महाशिवरात्री: निशीथ (मध्यरात्रीचा) काळी चतुर्दशी असावी.
• संकष्टी चतुर्थी: चंद्रोदयाला चतुर्थी असावी.
• अनेक व्रते आणि वार्षिक श्राद्धे: अपराह्न किंवा सूर्योदयावरून ठरतात.

स्मार्त आणि वैष्णव पद्धती

एकादशीसारख्या काही व्रतांसाठी स्मार्त आणि वैष्णव संप्रदायांचे नियम वेगळे असतात, म्हणून काही वेळा एकाच एकादशीची तारीख दोन संप्रदायांसाठी वेगळी असते. त्यामुळे दोन ठिकाणी वेगळी तारीख दिसली तर ती चूक आहे असे नाही.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

क्षय पावलेल्या तिथीचे व्रत कधी करतात? ज्या सणाचे नियम काय सांगतात त्यानुसार आदल्या किंवा त्या दिवशी केले जाते; पंचांगात त्या सणाचा दिवस स्पष्ट दिलेला असतो.

आमच्या पंचांगात तिथी कशी दाखवतो? प्रत्येक दिवसासाठी तिथी कधी सुरू होते आणि कधी संपते त्याची वेळ दाखवली जाते.

तारीख चुकीची आहे असे वाटले तर? गावाची वेळ तपासा, सणाचा नियम पाहा आणि कुटुंबातील जाणकारांना किंवा गुरुजींना विचारा.