पंचांग कसे वाचावे? तिथी, वार, नक्षत्र, योग, करण

पंचांग म्हणजे काय?

'पंचांग' म्हणजे पाच अंगे असलेली कालगणना. पंचांगात दिवसाची माहिती तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण या पाच घटकांमधून मांडलेली असते. या पाचही गोष्टी सूर्य आणि चंद्र यांच्या आकाशातील स्थानावर आधारित असतात, म्हणून त्या खगोलीय गणिताने काढता येतात.

रोजच्या पंचांगात याशिवाय सूर्योदय, सूर्यास्त, राहू काळ, चौघडिया, अभिजित मुहूर्त अशा वेळाही दिलेल्या असतात. या वेळा तुमच्या गावाच्या ठिकाणानुसार थोड्या बदलतात.

१. तिथी

चंद्र आणि सूर्य यांच्यातील अंतर १२ अंशांनी वाढले की एक तिथी पूर्ण होते. एका चांद्रमासात ३० तिथी असतात: शुक्ल पक्षात १५ (प्रतिपदा ते पौर्णिमा) आणि कृष्ण पक्षात १५ (प्रतिपदा ते अमावस्या).

तिथीचा कालावधी साधारण २० ते २६ तासांदरम्यान बदलतो, त्यामुळे तिथी दिवसाच्या कोणत्याही वेळी सुरू किंवा संपू शकते. म्हणूनच एखाद्या दिवशी दोन तिथी दिसतात किंवा एखादी तिथी 'क्षय' पावते.

२. वार

वार म्हणजे आठवड्याचा दिवस: रविवार ते शनिवार. वाराचा संबंध ग्रहांशी लावला जातो (रवी, सोम, मंगळ, बुध, गुरु, शुक्र, शनी). राहू काळ आणि चौघडिया यांसारख्या वेळा वारानुसार ठरतात.

३. नक्षत्र

आकाशातील चंद्राचा मार्ग २७ समान भागांत विभागला आहे; प्रत्येक भागाला नक्षत्र म्हणतात (अश्विनी, भरणी, कृत्तिका… रेवती). चंद्र रोज साधारण एका नक्षत्रातून पुढे जातो. जन्मनक्षत्र, शुभ कार्यासाठी नक्षत्र पाहणे यांसाठी हा घटक वापरला जातो.

४. योग

सूर्य आणि चंद्र यांच्या स्पष्ट रेखांशांची बेरीज एका ठराविक अंतराने वाढली की एक योग पूर्ण होतो. असे २७ योग आहेत (विष्कंभ, प्रीती, आयुष्मान… वैधृती). काही योग शुभ तर काही अशुभ मानले जातात.

५. करण

करण म्हणजे तिथीचा अर्धा भाग. एका तिथीत दोन करणे असतात. एकूण ११ करणे आहेत: बव, बालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज, विष्टी (भद्रा) ही सात करणे पुन्हा पुन्हा येतात, तर शकुनी, चतुष्पाद, नाग आणि किंस्तुघ्न ही चार स्थिर करणे महिन्यात एकदाच येतात. विष्टी म्हणजेच भद्रा करण शुभ कार्यांसाठी टाळले जाते.

रोजचे पंचांग वाचण्याची सोपी पद्धत

• आधी तुमचे गाव निवडा, कारण सूर्योदय-सूर्यास्त आणि सर्व वेळा त्यानुसार बदलतात.
• आजची तिथी आणि ती किती वाजेपर्यंत आहे ते पाहा; व्रत-सणाची तिथी ठरवताना हे महत्त्वाचे असते.
• नक्षत्र व योग किती वाजेपर्यंत आहेत ते पाहा; पुढचे सुरू होते त्याची वेळ दिलेली असते.
• शुभ कार्यासाठी राहू काळ, यमगंड आणि गुलिक काळ टाळा आणि अभिजित मुहूर्त किंवा चौघडियातील शुभ वेळ पाहा.
• मोठ्या कार्यासाठी (विवाह, वास्तुशांती, उपनयन) तुमच्या कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि गुरुजींच्या सल्ल्याने अंतिम मुहूर्त ठरवा.