संकष्टी चतुर्थी म्हणजे काय? व्रताची पद्धत आणि चंद्रोदयाचे महत्त्व

संकष्टी चतुर्थी म्हणजे काय?

प्रत्येक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्थी तिथीला संकष्टी चतुर्थी म्हणतात. ही तिथी गणपतीला समर्पित आहे. 'संकष्ट' म्हणजे संकट आणि 'हरण' म्हणजे दूर करणे, अशा अर्थाने हे व्रत संकटनिवारणासाठी केले जाते. शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला विनायकी चतुर्थी म्हणतात.

अंगारकी संकष्टी

संकष्टी चतुर्थी मंगळवारी आली तर तिला अंगारकी संकष्टी म्हणतात. मंगळाला अंगारक म्हणतात, म्हणून हे नाव. महाराष्ट्रात अनेक गणेशभक्त अंगारकीचे व्रत विशेष श्रद्धेने करतात. अंगारकी संकष्टी वर्षातून फार कमी वेळा येते, कारण चतुर्थी आणि मंगळवार यांचा योग जुळावा लागतो.

व्रत कसे करतात?

• दिवसभर उपवास केला जातो; अनेक जण फलाहार किंवा साबुदाणा-शेंगदाणे यांसारखे उपवासाचे पदार्थ घेतात.
• सकाळी आणि संध्याकाळी गणपतीची पूजा, दुर्वा, जास्वंदाचे फूल आणि मोदकाचा नैवेद्य अर्पण केला जातो.
• संध्याकाळी गणपती अथर्वशीर्ष किंवा संकष्टी चतुर्थीची कहाणी वाचली जाते.
• चंद्रोदय झाल्यावर चंद्राला अर्घ्य देऊन आणि गणपतीला नैवेद्य दाखवून उपवास सोडला जातो.

चंद्रोदयाची वेळ का महत्त्वाची?

संकष्टीचा उपवास चंद्रोदयानंतर सोडला जातो, म्हणून त्या रात्रीची चंद्रोदयाची वेळ पाहणे आवश्यक असते. चंद्रोदय प्रत्येक गावात थोडा वेगळ्या वेळी होतो — पश्चिमेकडील गावात उशिरा आणि पूर्वेकडील गावात लवकर. तुमच्या गावाची वेळ पाहिल्यास अनावश्यक वाट पाहावी लागत नाही.

तारीख कशी ठरते?

संकष्टी ज्या दिवशी चंद्रोदयाच्या वेळी चतुर्थी तिथी चालू असते, त्या दिवशी केली जाते. चतुर्थी दोन दिवसांना स्पर्श करत असल्यास चंद्रोदयावेळी ती ज्या दिवशी असेल तो दिवस निवडला जातो. त्यामुळे संकष्टीची तारीख आणि कृष्ण चतुर्थीची सुरुवात-शेवटाची वेळ वेगवेगळ्या दिवशी दिसू शकते.

संकष्टीचा नैवेद्य आणि पूजा

संकष्टीला गणपतीला उकडीचे मोदक, दुर्वा आणि लाल जास्वंदाचे फूल अर्पण केले जाते. अनेक घरांत संध्याकाळी चंद्रोदयाआधी गणपतीची आरती केली जाते आणि गणपती अथर्वशीर्षाचे पठण केले जाते. चंद्रदर्शन झाल्यावर चंद्राला अर्घ्य देऊन उपवास सोडला जातो.

महाराष्ट्रातील गणेश स्थाने

संकष्टीच्या दिवशी अनेक भाविक मुंबईतील सिद्धिविनायक मंदिर आणि अष्टविनायकांपैकी कोणत्याही गणपतीचे दर्शन घेतात. अंगारकी संकष्टीला या मंदिरांमध्ये विशेष गर्दी असते.

संकष्टी आणि विनायकी चतुर्थीतील फरक

• संकष्टी: कृष्ण पक्षातील चतुर्थी; चंद्रोदयाला उपवास सोडला जातो.
• विनायकी: शुक्ल पक्षातील चतुर्थी; सहसा मध्यान्ह काळी पूजा केली जाते.
• गणेश चतुर्थी: भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी, गणेशोत्सवाचा पहिला दिवस.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संकष्टी दर महिन्याला येते का? होय, प्रत्येक चांद्रमासाच्या कृष्ण पक्षात एकदा.

चंद्रोदय ढगाळ वातावरणात दिसला नाही तर? पंचांगात दिलेली चंद्रोदयाची वेळ मानून परंपरेप्रमाणे उपवास सोडला जातो; घरातील पद्धतीनुसार ठरवावे.

पुरुष आणि महिला दोघे व्रत करू शकतात का? होय, गणेशभक्त कोणीही हे व्रत करू शकतात.