नवरात्र आणि दसरा: घटस्थापना, नऊ दिवस आणि विजयादशमीचे महत्त्व

शारदीय नवरात्र

शारदीय नवरात्र अश्विन शुक्ल प्रतिपदेपासून नवमीपर्यंत, म्हणजे नऊ दिवस साजरी केली जाते. या काळात देवीच्या विविध रूपांची पूजा केली जाते. महाराष्ट्रात घरोघरी घटस्थापना, अखंड दिवा, सप्तशतीचे पठण आणि देवीचे दर्शन अशा प्रथा पाळल्या जातात.

घटस्थापना

नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी, प्रतिपदेला घटस्थापना केली जाते. मातीच्या पात्रात माती आणि धान्य पेरून त्यावर कलश स्थापन केला जातो आणि नऊ दिवस त्याची पूजा होते. घटस्थापनेसाठी सकाळचा शुभ काळ पाहिला जातो. काही पंचांगांत घटस्थापनेसाठी चित्रा नक्षत्र आणि वैधृती योग टाळण्याचा नियम सांगितला जातो, म्हणून मुहूर्ताची अचूक वेळ आपल्या पंचांगात आणि गुरुजींकडे तपासावी.

नऊ दिवस आणि रंग

नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत देवीची नऊ रूपे पूजली जातात आणि अनेक ठिकाणी प्रत्येक दिवसाला विशिष्ट रंगाचे वस्त्र परिधान करण्याची प्रथा आहे. हे रंग वारानुसार ठरतात, म्हणून ते प्रत्येक वर्षी वेगळ्या दिवशी येऊ शकतात. आमच्या साइटवर प्रत्येक वर्षाचे दिवसवार रंग दिलेले असतात.

अष्टमी आणि नवमी

अष्टमी आणि नवमी या दिवशी महाष्टमी, कुमारिका पूजन, होम आणि घटोत्थापन केले जाते. काही कुटुंबांत अष्टमीला देवीसमोर जागरण-गोंधळ केला जातो. अष्टमी आणि नवमी या तिथींची वेळ पाहून पूजेचा दिवस ठरवला जातो.

दसरा (विजयादशमी)

नवरात्रीनंतर येणारी अश्विन शुक्ल दशमी म्हणजे दसरा किंवा विजयादशमी. या दिवशी शमी वृक्षाची पूजा, शस्त्रपूजन, आपट्याची पाने 'सोने' म्हणून देणे आणि सीमोल्लंघन अशा प्रथा आहेत. नवीन कार्य सुरू करण्यासाठी हा दिवस स्वतःच शुभ मानला जातो.

या पूजेसाठी दुपारचा अपराह्न काळ किंवा विजय मुहूर्त पाहिला जातो. तो आपल्या गावाच्या सूर्योदयावरून काढलेला असल्याने गावानुसार थोडा वेगळा असतो.

लक्षात ठेवण्यासारखे

• नवरात्रीच्या तारखा तिथींवर अवलंबून असल्याने इंग्रजी महिन्यात दरवर्षी बदलतात.
• तिथीची वृद्धी किंवा क्षय झाल्यास नवरात्रीचे दिवस आठ किंवा दहा दिसू शकतात, तरीही उत्सव नऊ रात्रींचाच मानला जातो.
• पूजेचे विधी कुलाचारानुसार वेगळे असतात; अंतिम पद्धत घरातील मोठ्या व्यक्तींकडून किंवा गुरुजींकडून समजून घ्यावी.

देवीची नऊ रूपे

अनेक परंपरांत नवरात्रीच्या नऊ दिवसांना देवीची नऊ रूपे जोडली जातात:

• शैलपुत्री
• ब्रह्मचारिणी
• चंद्रघंटा
• कूष्मांडा
• स्कंदमाता
• कात्यायनी
• कालरात्री
• महागौरी
• सिद्धिदात्री

महाराष्ट्रातील शक्तिपीठे

महाराष्ट्रात नवरात्रीत साडेतीन शक्तिपीठांचे दर्शन घेण्याची परंपरा आहे. ही पीठे म्हणजे तुळजापूरची तुळजाभवानी, कोल्हापूरची महालक्ष्मी, माहूरची रेणुकादेवी आणि वणीची सप्तशृंगी देवी (अर्धे पीठ). नवरात्रीत या मंदिरांमध्ये मोठा उत्सव असतो.

भोंडला आणि घरगुती परंपरा

महाराष्ट्रात काही ठिकाणी नवरात्रीच्या काळात मुली भोंडला (हादगा) खेळतात. पाटावर हत्तीची प्रतिमा ठेवून तिच्याभोवती फेर धरून पारंपरिक गाणी म्हटली जातात. घरोघरी देवीसमोर अखंड दिवा लावला जातो आणि घटाभोवती पेरलेले धान्य नऊ दिवसांत अंकुरते.

घटोत्थापन आणि सीमोल्लंघन

नवरात्रीच्या शेवटी घटाचे उत्थापन केले जाते. दसऱ्याला आपट्याची पाने एकमेकांना 'सोने' म्हणून दिली जातात आणि वडीलधाऱ्यांचे आशीर्वाद घेतले जातात. सीमोल्लंघन म्हणजे गावाची सीमा ओलांडून पुढे जाणे, जे नव्या सुरुवातीचे प्रतीक मानले जाते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

घटस्थापनेचा मुहूर्त कसा पाहावा? प्रतिपदेच्या दिवशी सकाळचा शुभ काळ पंचांगात पाहावा; गावानुसार वेळ थोडी बदलते.

नवरात्रीचे उपवास सर्वांसाठी आवश्यक आहेत का? नाही. घराच्या परंपरेनुसार काही जण नऊ दिवस उपवास करतात, काही जण पहिला आणि शेवटचा, तर काही फक्त सात्त्विक आहार घेतात.

नवरात्रीचे रंग कसे ठरतात? रंग वारानुसार ठरतात; आमच्या नवरात्री पानावर यंदाचे दिवसवार रंग दिले आहेत.