अभिजित, ब्रह्म आणि विजय मुहूर्त म्हणजे काय? वेळ कशी काढतात?

मुहूर्त म्हणजे नेमके काय?

रोजच्या व्यवहारात 'मुहूर्त' म्हणजे शुभ वेळ. पण पंचांगात 'मुहूर्त' हे कालमापनाचे एककही आहे. सूर्योदय ते सूर्यास्त या दिवसाच्या कालावधीचे १५ समान भाग केले, की प्रत्येक भागाला एक मुहूर्त म्हणतात. दिवसाची लांबी ऋतूनुसार बदलत असल्याने दिवसाच्या मुहूर्ताची लांबीही बदलते; सर्वसाधारणपणे ती एक तासाच्या आसपास असते.

अभिजित मुहूर्त

दिवसाच्या १५ मुहूर्तांपैकी आठवा मुहूर्त म्हणजे अभिजित मुहूर्त. तो साधारण मध्यान्हाच्या आसपास येतो. परंपरेनुसार हा काळ विजयदायी मानला जातो आणि अनेक शुभ कामांना सुरुवात करण्यासाठी तो निवडला जातो, विशेषतः जेव्हा दुसरा योग्य मुहूर्त उपलब्ध नसतो.

आमच्या पंचांगात अभिजित मुहूर्त सूर्योदयानंतर सातव्या मुहूर्ताच्या शेवटापासून आठव्याच्या शेवटापर्यंत मोजला जातो. म्हणून तो प्रत्येक गावासाठी आणि प्रत्येक दिवशी थोडा वेगळा असतो.

ब्रह्म मुहूर्त

ब्रह्म मुहूर्त म्हणजे सूर्योदयापूर्वीचा पहाटेचा काळ. आमच्या पंचांगात तो सूर्योदयाच्या ९६ मिनिटे आधी सुरू होऊन ४८ मिनिटे आधी संपतो, म्हणजे त्याचा कालावधी ४८ मिनिटांचा आहे. परंपरेत हा काळ उपासना, जप, अभ्यास आणि ध्यान यांसाठी उत्तम मानला जातो, कारण वातावरण शांत असते.

विजय मुहूर्त

विजय मुहूर्त म्हणजे दिवसाच्या १५ भागांपैकी अकरावा मुहूर्त. तो विशेषतः दसऱ्याच्या दिवशी शमीपूजन, शस्त्रपूजा आणि नवीन उपक्रम सुरू करण्यासाठी पाहिला जातो. इतर दिवशी सामान्यतः अभिजित मुहूर्त किंवा चौघडियातील शुभ वेळ पाहतात.

मुहूर्त वापरताना लक्षात ठेवा

• अभिजित मुहूर्ताच्या वेळी राहू काळ असेल तर काही जण तो टाळतात; दोन्ही वेळा पंचांगात शेजारी तपासा.
• तुमच्या गावाची वेळ पाहा; दुसऱ्या गावाची वेळ वापरल्यास काही मिनिटांचा फरक पडू शकतो.
• विवाह, गृहप्रवेश, उपनयन यांसारख्या मोठ्या विधींचे मुहूर्त तिथी-नक्षत्र पाहून ठरतात; त्यासाठी रोजचा अभिजित मुहूर्त पुरेसा मानला जात नाही.
• अंतिम निर्णय कुलाचारानुसार आणि गुरुजींच्या सल्ल्याने घ्या.

एक उदाहरण: तीनही मुहूर्तांच्या वेळा

समजा सूर्योदय सकाळी ६:०० आणि सूर्यास्त संध्याकाळी १८:०० आहे. दिवस १२ तासांचा, म्हणजे ७२० मिनिटे. त्याचे १५ भाग केले तर प्रत्येक मुहूर्त ४८ मिनिटांचा येतो.

अभिजित मुहूर्त सूर्योदयानंतर ७ मुहूर्तांनी सुरू होतो: ६:०० + ३३६ मिनिटे = सकाळी ११:३६ ते १२:२४. विजय मुहूर्त १० मुहूर्तांनी सुरू होतो: ६:०० + ४८० मिनिटे = दुपारी १४:०० ते १४:४८. ब्रह्म मुहूर्त सूर्योदयाच्या ९६ मिनिटे आधी, म्हणजे पहाटे ४:२४ ते ५:१२ असा येतो. प्रत्यक्ष सूर्योदय बदलला की या वेळा बदलतात.

वेळा रोज का बदलतात?

या तीनही मुहूर्तांचा आधार सूर्योदय आणि सूर्यास्त आहे. हे दोन्ही रोज थोडे थोडे बदलतात आणि गावानुसारही वेगळे असतात. त्यामुळे आजची वेळ उद्याच्या वेळेपेक्षा काही मिनिटांनी वेगळी असू शकते, आणि पुण्यातील वेळ नाशिकमध्ये वापरता येत नाही.

ब्रह्म मुहूर्ताचा उपयोग

पहाटेचा हा काळ शांत असतो. म्हणून जप, ध्यान, प्रार्थना, वाचन आणि अभ्यासासाठी तो आदर्श मानला जातो. विद्यार्थी आणि साधक अनेकदा या वेळी उठून अभ्यास किंवा उपासना करतात. पूर्ण ४८ मिनिटे शक्य नसतील तरी पहाटेचा हा काळ शांत असल्याने थोडा वेळ उपयुक्त ठरतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

अभिजित मुहूर्त रोज असतो का? होय, तो प्रत्येक दिवशी सूर्योदयावरून काढला जातो.

अभिजित मुहूर्त विवाहासाठी वापरता येतो का? विवाहासारख्या विधींचे मुहूर्त तिथी-नक्षत्र पाहून ठरतात; यासाठी गुरुजींचा सल्ला घ्यावा.

तिन्ही मुहूर्त एकच असतात का? नाही. अभिजित मध्यान्हाजवळ, विजय दुपारनंतर आणि ब्रह्म पहाटे येतो.