एकादशी व्रत म्हणजे काय? नियम, पारणे आणि महत्त्वाच्या एकादशी

एकादशी म्हणजे काय?

एकादशी ही चांद्रमासातील अकरावी तिथी आहे. प्रत्येक महिन्यात ती दोनदा येते: शुक्ल पक्षात आणि कृष्ण पक्षात. म्हणजे साधारणपणे वर्षात २४ एकादशी असतात, आणि अधिक मास असलेल्या वर्षी त्यात दोन अधिक होतात. ही तिथी भगवान विष्णूच्या उपासनेसाठी विशेष मानली जाते.

व्रत कसे करतात?

एकादशीचे व्रत करण्याच्या पद्धती घराघरांत आणि परंपरेनुसार वेगळ्या असतात. सामान्यतः:

• या दिवशी धान्य (विशेषतः भात) खाल्ले जात नाही; अनेक जण फलाहार किंवा साबुदाणा, वरी, शेंगदाणे यांसारखे उपवासाचे पदार्थ घेतात.
• काही जण पूर्ण उपवास (निर्जला) करतात, तर काही दिवसातून एकदा उपवासाचे जेवण घेतात.
• सकाळी स्नान करून विष्णूची पूजा, तुळशीला पाणी, भजन-कीर्तन आणि विष्णुसहस्रनाम किंवा हरिपाठाचे वाचन केले जाते.
• तब्येत बरी नसेल, वृद्धापकाळ किंवा गरोदरपण असेल तर उपवासाचे नियम आपल्या शारीरिक क्षमतेनुसार आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ठरवावेत.

पारणे म्हणजे काय?

एकादशीचे उपवास सोडणे म्हणजे पारणे. पारणे परंपरेनुसार द्वादशी तिथीला, सूर्योदयानंतर केले जाते. द्वादशी लवकर संपत असेल तर ती संपण्यापूर्वी पारणे करावे असा नियम सांगितला जातो. पंचांगात पारण्याची वेळ दिलेली असल्यास ती आपल्या गावानुसार तपासावी.

महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या एकादशी

• आषाढी एकादशी (देवशयनी): आषाढ शुक्ल एकादशी. पंढरपूरची वारी आणि विठ्ठलाच्या दर्शनाचा मोठा उत्सव.
• कार्तिकी एकादशी (प्रबोधिनी): कार्तिक शुक्ल एकादशी. चातुर्मासाची समाप्ती आणि तुळशी विवाहाच्या आसपासचा काळ; पंढरपूरला कार्तिकी वारी भरते.

तारीख कशी पाहावी?

एकादशी तिथी कधी सुरू होते आणि कधी संपते यावर तिचा दिवस अवलंबून असतो. कधी कधी ती दोन दिवस विभागलेली असते. अशा वेळी कोणत्या दिवशी व्रत करावे याबद्दल स्मार्त आणि वैष्णव परंपरांत वेगळे नियम असू शकतात. आपल्या संप्रदायाच्या परंपरेनुसार पाळावे.

उपवासाचे सामान्य पदार्थ

महाराष्ट्रात एकादशीच्या उपवासाला पुढील पदार्थ घेतले जातात:

• साबुदाणा खिचडी किंवा वडा
• वरीचे तांदूळ आणि राजगिरा (राजगिऱ्याचे लाडू, थालीपीठ)
• शेंगदाणे, बटाटा आणि रताळे
• फळे, दूध, दही आणि ताक
• सैंधव मीठ (साधे मीठ टाळले जाते)

पंढरपूरची वारी

महाराष्ट्रात आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीचे विशेष महत्त्व वारकरी संप्रदायामुळे आहे. आषाढी एकादशीला लाखो भाविक पायी वारीने पंढरपूरला विठ्ठलाच्या दर्शनाला जातात. संत ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी आळंदीहून आणि संत तुकाराम महाराजांची पालखी देहूहून निघते. वारीत भजन, कीर्तन आणि हरिपाठ यांना मोठे स्थान आहे.

आरोग्याची काळजी

उपवासाचे नियम प्रत्येकाच्या प्रकृतीनुसार पाळावेत. मधुमेह, उच्च रक्तदाब किंवा इतर आजार असलेल्या व्यक्ती, वृद्ध, गरोदर महिला आणि लहान मुलांनी कडक उपवास करण्याआधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. पाणी पुरेसे पिणे आणि प्रकृती बिघडत असेल तर उपवास हलका करणे चांगले.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

एकादशी आणि द्वादशी दोन्ही दिवशी उपवास करावा का? नाही. एकादशीला व्रत आणि द्वादशीला पारणे असे साधारण नियम आहे.

दशमीला काही नियम आहेत का? अनेक कुटुंबे दशमीच्या रात्री हलके जेवण घेतात, पण हे घराच्या पद्धतीनुसार असते.

चहा-कॉफी चालते का? उपवासाचे कडक नियम घराघरांत वेगळे असतात; आपल्या परंपरेनुसार ठरवावे.