दिवाळी २०२६: वसुबारस ते भाऊबीज — तारखा, पूजा आणि शुभ मुहूर्त

दिवाळी २०२६ — थोडक्यात

दिवाळी हा दिव्यांचा सण आहे, पण त्याहून तो कुटुंब, कृतज्ञता, समृद्धी आणि नात्यांचा उत्सव आहे. महाराष्ट्रात त्याची सुरुवात वसुबारसने होते आणि भाऊबीजेने सांगता. २०२६ मध्ये हे सण ५ नोव्हेंबर ते ११ नोव्हेंबर या काळात येतात. यंदा नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन दोन्ही रविवार, ८ नोव्हेंबर रोजी आहेत. म्हणजे त्या दिवशी पहाटे अभ्यंगस्नान आणि सायंकाळी लक्ष्मीपूजन असे दोन्ही विधी एकाच दिवशी करायचे आहेत. प्रादेशिक परंपरा आणि पंचांग-पद्धतीनुसार काही सणांच्या तारखांत फरक दिसू शकतो; आपल्या कुटुंबाची परंपरा आणि गुरुजींचा सल्ला याला प्राधान्य द्यावे.

दिवाळी २०२६ — तारखा एका नजरेत

१. वसुबारस — गुरुवार, ५ नोव्हेंबर

वसुबारस हा दिवाळीचा पहिला दिवस. अश्विन कृष्ण द्वादशीला गाय आणि वासराची पूजा केली जाते. गाय ही समृद्धी, मातृत्व आणि कृतज्ञतेचे प्रतीक मानली जाते, म्हणून या दिवशी तिचा सन्मान केला जातो.

• गाय आणि वासराला स्वच्छ पाणी, चारा आणि गोडाचा घास द्यावा.
• हळद-कुंकू, फुले आणि अक्षता वाहून त्यांची पूजा करावी.
• शक्य असल्यास गोशाळेला मदत करावी किंवा पशूंची सेवा करावी.
• पूजा सहसा सायंकाळी सूर्यास्ताच्या सुमारास केली जाते; आपल्या गावाची वेळ पंचांगात पाहावी.

२. धनत्रयोदशी — शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर

धनत्रयोदशी (धनतेरस) अश्विन कृष्ण त्रयोदशीला येते. या दिवशी आरोग्याची देवता धन्वंतरी, लक्ष्मी आणि कुबेर यांची पूजा केली जाते. अनेक कुटुंबांत या दिवशी सोने, चांदी, भांडी किंवा घरगुती वस्तू खरेदी करण्याची प्रथा आहे. व्यापारी वर्गात धनाची पूजाही केली जाते.

• घर आणि देवघर स्वच्छ करून प्रवेशद्वारावर रांगोळी काढावी.
• सायंकाळी प्रदोष काळात धन्वंतरी, लक्ष्मी आणि कुबेर यांची पूजा करावी. ६ नोव्हेंबरला पुण्यात सूर्यास्त सुमारे सायंकाळी ५:५९ ला आहे आणि मुंबईत ६:०३ ला; पूजा त्यानंतर सुरू होते.
• दिवा लावून आरती करावी आणि आरोग्य व समृद्धीसाठी प्रार्थना करावी.
• काही कुटुंबांत घराबाहेर यमदीपदान केले जाते.
• खरेदीसाठी वेळ वेगळी पाहायची असल्यास राहू काळ टाळून चौघडियातील शुभ, लाभ किंवा अमृत वेळ निवडावी.

३. काली चौदस — शनिवार, ७ नोव्हेंबर

काली चौदस काही ठिकाणी नरक चतुर्दशीच्या आदल्या रात्री पाळली जाते. या दिवशी देवी कालिका किंवा हनुमानाची पूजा, दीपदान आणि घराच्या रक्षणासाठी प्रार्थना केली जाते. प्रत्येक परंपरेत याचे स्वरूप वेगळे असते.

• घर आणि परिसर स्वच्छ ठेवावा आणि संध्याकाळी दिवे लावावेत.
• आपल्या कुलाचारानुसार देवी किंवा हनुमानाची उपासना करावी.
• कोणत्याही तांत्रिक किंवा भीती दाखवणाऱ्या कृतींच्या आहारी जाऊ नये.

४. नरक चतुर्दशी आणि अभ्यंगस्नान — रविवार, ८ नोव्हेंबर

अश्विन कृष्ण चतुर्दशीला नरक चतुर्दशी साजरी होते. पौराणिक कथेनुसार श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध करून लोकांना त्याच्या अत्याचारातून मुक्त केले. म्हणून हा दिवस वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक मानला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी पहाटे सूर्योदयापूर्वी तेल आणि सुगंधी उटणे लावून अभ्यंगस्नान करण्याची परंपरा आहे.

• पहाटे उठून अंगाला तेल लावावे.
• उटणे लावून स्नान करावे; स्नानानंतर नवे किंवा स्वच्छ कपडे घालावेत.
• देवाची पूजा करून घरातील ज्येष्ठांचा आशीर्वाद घ्यावा.
• फराळाने दिवसाची सुरुवात करावी.

अभ्यंगस्नानाचा मुहूर्त — ८ नोव्हेंबर

आमच्या पंचांग गणनेनुसार पहाटेचे अभ्यंगस्नान मुहूर्त खालीलप्रमाणे आहेत. तुमच्या गावाची नेमकी वेळ पंचांगात किंवा आमच्या लक्ष्मीपूजन पानावर पाहता येईल.

५. लक्ष्मीपूजन — रविवार, ८ नोव्हेंबर

लक्ष्मीपूजन अश्विन अमावस्येला प्रदोष काळात केले जाते आणि हा दिवाळीतील सर्वात महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. या दिवशी लक्ष्मी, गणपती आणि काही परंपरांमध्ये सरस्वतीची पूजा होते. लक्ष्मी समृद्धीची, गणेश बुद्धी आणि शुभारंभाचा, तर सरस्वती ज्ञानाची प्रतीक मानली जाते. व्यापारी वर्गात नव्या वह्या आणि व्यवसायाच्या साधनांची पूजा करण्याची प्रथा आहे.

• घर, देवघर आणि पूजेची जागा स्वच्छ करावी; दारात रांगोळी आणि तोरण लावावे.
• चौरंगावर लक्ष्मी आणि गणपतीची प्रतिमा ठेवावी.
• हळद, कुंकू, अक्षता, फुले, फळे, लाह्या-बत्तासे आणि मिठाईचा नैवेद्य अर्पण करावा.
• दिवे लावून पूजा आणि आरती करावी.
• व्यवसाय असल्यास वही आणि साधनांची पूजा करावी.
• कुटुंबासोबत प्रार्थना करून प्रसाद वाटावा.

लक्ष्मीपूजनाचा मुहूर्त — स्थिर लग्न (वृषभ)

लक्ष्मीपूजनासाठी प्रदोष काळातील स्थिर लग्न शुभ मानले जाते. ८ नोव्हेंबरच्या सायंकाळी वृषभ लग्नाचा काळ खालीलप्रमाणे आहे. हे वेळापत्रक आमच्या पंचांग गणनेनुसार आहे.

इतर स्थिर लग्ने

त्या दिवशी कुंभ लग्न (दुपारी सुमारे १:३० ते ३:००) आणि मध्यरात्रीनंतर सिंह लग्नाचे वेळही आहेत. सर्व गावांचे वेळापत्रक आमच्या लक्ष्मीपूजन पानावर आहे. आपल्या गावातील वेळ तिथे तपासा, कारण ती संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी समान नसते.

६. गोवर्धन पूजा आणि दिवाळी पाडवा / बळीप्रतिपदा — ९ व १० नोव्हेंबर

कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला पाडवा येतो, पण अमावस्या ९ नोव्हेंबरच्या दुपारपर्यंत चालू राहत असल्याने प्रतिपदा ९ नोव्हेंबरच्या दुपारी सुरू होऊन १० नोव्हेंबरला सूर्योदयावेळी असते. म्हणून काही परंपरांत गोवर्धन पूजा ९ ला आणि महाराष्ट्रात पाडवा आणि बळीप्रतिपदा १० ला साजरी केली जाते. तारखेची खात्री आपल्या घरातील पद्धतीनुसार करावी.

गोवर्धन पूजेच्या कथेनुसार श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत उचलून गोकुळाचे पावसापासून रक्षण केले. त्यामुळे हा दिवस निसर्ग, पशुधन आणि अन्नाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा मानला जातो.

• गोवर्धन पूजेला श्रीकृष्णाची पूजा करून विविध पदार्थांचा नैवेद्य (अन्नकूट) अर्पण केला जातो.
• पाडव्याला महाराष्ट्रात पती-पत्नीच्या नात्याचा सन्मान केला जातो आणि पत्नी पतीला ओवाळते.
• बळीप्रतिपदेला राजा बळीच्या कथेचे स्मरण केले जाते.
• व्यापारी वर्गात नव्या वर्षाच्या हिशेबाची सुरुवात करण्याची प्रथा काही ठिकाणी आहे.
• घरात पूजा करून दिवे लावावेत आणि ज्येष्ठांचे आशीर्वाद घ्यावेत.

७. भाऊबीज — बुधवार, ११ नोव्हेंबर

भाऊबीज कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला साजरी होते आणि तिला यमद्वितीया असेही म्हणतात. कथेनुसार यमराज आपल्या बहीण यमुनेकडे गेले आणि तिने त्यांना ओवाळले. त्यावरून बहिणी भावाला ओवाळतात आणि त्याच्या आरोग्यासाठी प्रार्थना करतात. हा सण भाऊ-बहिणीतील प्रेमाचे आणि विश्वासाचे प्रतीक आहे.

भाऊबीजेला परंपरेने दुपारी, अपराह्न काळात, ओवाळणे शुभ मानले जाते. आमच्या गणनेनुसार ११ नोव्हेंबरला (बुधवार) राहू काळ पुण्यात दुपारी १२:१८ ते १:४३ आणि मुंबईत १२:२२ ते १:४७ आहे. ओवाळण्याची वेळ ठरवताना हा काळ टाळणे अनेक कुटुंबांना योग्य वाटते.

• बहीण औक्षणाची थाळी तयार करते: निरांजन, हळद-कुंकू, अक्षता आणि सुपारी.
• भावाला टिळा लावून ओवाळते आणि त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते.
• भाऊ बहिणीला भेटवस्तू देतो.
• शक्य असल्यास सर्वजण एकत्र भोजन करतात.

दिवाळीच्या पूजांसाठी साहित्य

प्रत्येक सणाची पूजा वेगळी असते. आपल्या घरातील परंपरेनुसार साहित्य कमी-जास्त करावे.

• हळद, कुंकू, अक्षता आणि फुले
• दिवे, तेल किंवा तूप आणि वाती
• अगरबत्ती किंवा धूप
• नारळ, फळे, लाह्या-बत्तासे आणि मिठाई
• पाण्याचा कलश किंवा तांब्या
• पूजेसाठी स्वच्छ वस्त्र
• रांगोळी, तोरण आणि आकाशकंदील

दिवाळी साजरी करताना काळजी

• पूजेपूर्वी तिथी आणि मुहूर्त आपल्या गावाच्या पंचांगात तपासा.
• फटाके मर्यादेत वापरा आणि लहान मुले व ज्येष्ठ नागरिकांची काळजी घ्या.
• दिवे लावताना आग लागण्याचा धोका टाळा.
• फराळ, कपडे आणि गरजेच्या वस्तू गरजूंसोबत वाटून घ्या.
• सणाच्या गडबडीत कुटुंबासोबत वेळ घालवायला विसरू नका.

निष्कर्ष

वसुबारस कृतज्ञतेचा, धनत्रयोदशी आरोग्य व समृद्धीचा, नरक चतुर्दशी चांगुलपणाच्या विजयाचा, लक्ष्मीपूजन शुभारंभाचा, पाडवा नात्यांचा आणि भाऊबीज प्रेमाचा संदेश देते. मुहूर्त पाहणे महत्त्वाचे आहे, पण सणाचा खरा आनंद श्रद्धा, एकोपा, दानधर्म आणि आनंद वाटण्यात आहे. वरील वेळा स्थानानुसार बदलतात; अंतिम वेळ आपल्या गावाच्या पंचांगातून किंवा पुरोहितांकडून निश्चित करा.